Düşünce Deneyi Nedir?

Fransız matematikçi ve astronom Pierre-Simon Laplace, 1814 yılında kaleme aldığı eserinde determinizmin mantıksal sınırını açıklamak adına varsayımsal bir üstün zeka kurgulamıştır.

Bu kurguya göre:

  • Eğer bir varlık (üstün zeka), evrendeki tüm atom altı parçacıkların anlık konumlarını, hızlarını ve üzerlerine etki eden tüm kuvvetleri aynı anda tam kesinlikle bilseydi;

  • Ve bu verileri işleyebilecek sonsuz bir hesaplama gücüne sahip olsaydı;

Bu varlık için belirsiz hiçbir şey kalmazdı. Newton fiziğinin yasalarını uygulayarak evrenin milyarlarca yıl önceki geçmişini tam olarak hesaplayabildiği gibi, gelecekte ne olacağını da %100 doğrulukla öngörebilirdi. Bu mantık yürütmede özgür irade, geçmişin kaçınılmaz bir sonucu olan bir illüzyondan ibaret hale gelir.

Bilimin Laplace'ın Şeytanına İtirazları

Klasik mekanik çağında güçlü duran bu deterministik yaklaşım, modern fizikteki gelişmelerle duvara toslamıştır:

  1. Kuantum Mekaniği ve Belirsizlik: Werner Heisenberg'in Belirsizlik İlkesi (1927), bir parçacığın konumu ve momentumunun aynı anda kesin olarak ölçülemeyeceğini kanıtlamıştır. Kuantum evreni kesinlik değil, olasılıklar üzerinden işler.

  2. Termodinamik ve Entropi: Termodinamiğin ikinci yasasına göre kapalı sistemlerde entropi (düzensizlik) sürekli artar. Sistemlerdeki bilgi kaybı ve geriye dönülemezlik, geçmişi veya geleceği mikro düzeyde tam olarak hesaplamayı imkansız kılar.

  3. Kaos Teorisi: Kaotik sistemlerde başlangıç koşullarındaki tespit edilemeyecek kadar küçük hassasiyet farkları (kelebek etkisi), zaman ilerledikçe tahmin edilemez devasa sapmalara yol açar.

Referanslar

  1. Laplace, P.-S. (1814). Essai philosophique sur les probabilités (Olasılıklar Üzerine Felsefi Bir Deneme). Paris: Courcier.

  2. Heisenberg, W. (1927). Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik (Kuantum Teorik Sinematik ve Mekaniğin Algılanabilir İçeriği Üzerine). Zeitschrift für Physik, 43(3-4), 172-198.

  3. Lorenz, E. N. (1963). Deterministic Nonperiodic Flow (Belirlenimci Periyodik Olmayan Akış). Journal of the Atmospheric Sciences, 20(2), 130-141.